Twój mózg monitoruje twój status

Jordan Peterson opisuje ten mechanizm zaczynając od czegoś zaskakującego: od homarów. Wiele gatunków, od skorupiaków po naczelne, ma systemy neurochemiczne reagujące na pozycję społeczną. U homarów poziom serotoniny zmienia się po wygranych i przegranych starciach. U ludzi system jest znacznie bardziej złożony i obejmuje serotoninę, kortyzol i wiele innych szlaków, ale podstawowa zasada się utrzymuje: twój mózg śledzi, gdzie stoisz względem innych, i reaguje na to fizjologicznie. Te systemy mają wspólne korzenie ewolucyjne sięgające ponad 350 milionów lat.

U homarów ten system działa prosto. Homary, które wygrywają starcia, mają wyższy poziom serotoniny. Chodzą wyprostowane, zajmują więcej przestrzeni, zachowują się pewniej. Te, które przegrywają, mają niższy poziom serotoniny. Kurczą się, unikają konfrontacji, reagują lękowo.

U ludzi mechanizm jest analogiczny, choć bardziej złożony. Twój mózg nie monitoruje, czy wygrałeś fizyczną walkę. Monitoruje sygnały społeczne: czy ludzie cię słuchają, gdy mówisz. Czy traktują twoje zdanie poważnie. Czy jesteś włączony czy wykluczony. Czy ktoś okazuje ci szacunek czy lekceważenie. Te sygnały wpływają na poziom serotoniny, a serotonina wpływa na nastrój, pewność siebie, jakość snu i odporność na stres.

Michael Marmot, epidemiolog z University College London, przeprowadził jedno z najważniejszych badań nad zdrowiem publicznym w historii. Przebadał tysiące brytyjskich urzędników państwowych, ludzi pracujących w tej samej instytucji, z dostępem do tej samej opieki zdrowotnej, w tym samym kraju.

Wynik był jednoznaczny. Im niżej ktoś był w hierarchii urzędniczej, tym gorsze miał zdrowie. Więcej chorób serca, więcej depresji, więcej problemów z odpornością, krótsza przewidywana długość życia. I co kluczowe: nie chodziło o pieniądze. Różnice w zdrowiu istniały nawet między osobami o zbliżonych dochodach, ale na różnych szczeblach hierarchii.

Marmot wyciągnął z tego wniosek, który zmienił sposób myślenia o zdrowiu publicznym: to nie bieda sama w sobie szkodzi. Szkodzi poczucie niskiego statusu, braku kontroli, bycia na dole. Ten chroniczny stres pozycyjny robi z ciałem rzeczy, których nie da się naprawić dietą ani ćwiczeniami.

Ten mechanizm nie oznacza, że musisz wspiąć się na szczyt hierarchii, żeby być zdrowy. Oznacza coś innego: zwróć uwagę na to, jak ludzie w twoim otoczeniu cię traktują.

Robert Sapolsky, neurobiolog ze Stanforda, który przez dekady badał stres u naczelnych, zauważa, że kluczowe nie jest obiektywne miejsce w hierarchii. Kluczowe jest postrzegane miejsce. Poczucie, że masz kontrolę nad swoim życiem. Poczucie, że jesteś traktowany sprawiedliwie. Poczucie, że należysz do grupy i że twoja obecność ma znaczenie.

Jeśli jesteś w środowisku, w którym stale czujesz się lekceważony, ignorowany albo traktowany z góry, to nie jest „tylko" nieprzyjemne. To wpływa na twoją biochemię, na sen, na odporność, na nastrój. I nie zniknie od „pozytywnego myślenia". Albo zmienisz sposób, w jaki ludzie cię traktują, albo zmienisz otoczenie.